Chương 10- Canada: xứ lạnh, t́nh nồng

 

Tôi tri t nn được mt năm rưởi th́ được định cư ở Canada. Đáng l tôi đi Mỹ theo din cu quân nhân nhưng v́ tôi có em gái Canada nên phi sang đó theo din đoàn t gia đ́nh. Phng, em gái tôi đă Montréal t năm 1985 nhờ hi nhà th bo lănh tôi sang đó.

Gia tháng 4 năm 1988, tôi đến thành ph Montréal. đây, người ta va tri qua mt mùa đông lnh lo, cây ci vn c̣n trơ cành tri lá. Em tôi nói vi tôi rng Canada được mnh danh là x lnh t́nh nng v́ nơi đây tuy khí hu lnh lo, nhưng người dân đây dành cho người mi ti mt t́nh cm nng m, không phân bit màu da hay tiếng nói như một s nơi khác trên thế gii. Canada ch trương một xă hôi đa văn hoá. đây, hai cng đồng văn hoá ln nht là cng đồng nói tiếng Anh và cng đồng nói tiếng Pháp. Hai cng đồng này đă h́nh thành theo ḍng lch s. Theo chân người Tây Ban Nha, người Pháp chiếm vùng đất này đầu tiên. Nhưng sau đó người Anh vi thế mnh ca hi quân đă chiến thng người Pháp để làm ch vùng đất này. Sau khi Hoa K dành được độc lp cho đất nước t tay đế quc Anh, nhng người trung thành vi hoàng gia Anh chy sang Canada làm cho cng đồng người nói tiếng Anh càng đông hơn.

Vế sau có nhng cng đồng người Hoa, Ukraine, Ư, Hy Lp, Nam M, n Độ, Vit Nam và Đông Âu đi dân sang đây sau nhng biến động tng thi k trên thế gii.

Cng đồng người nói tiếng Pháp tp trung đông đảo nht hai tnh Québec và Noveau Brunswick. C̣n cng đồng người Anh đông đảo hơn tập trung các tnh khác. Tiếng Anh và tiếng Pháp là hai ngôn ng chính thc ca Canada.

Năm 1980 dưới thi th hiến René Lévesque, và năm 1995 dưới thi th hiến Jacques Parizeau, đă có hai cuc trưng cầu dân ư Québec để giành đc lp nhưng đều tht bi.

Va ti Canada, ngay ngày hôm sau tôi lên s đi trú làm đơn bảo lănh v và hai con c̣n kt li Vit Nam.

Tôi v vi v chng em gái tôi trên đưng Berri gn ga métro (ga xe đin ngm) Crémazie. Hai đưa quen nhau trên đo t nn nhưng khi qua đến Montréal mi làm đám cưi. Em r tôi có đy đ gia đ́nh đây c̣n em gái tôi mt thân, mt ḿnh nên phi nh ngưi quen đng ch hôn.

Mt tun sau ngày tôi ti, em gái tôi sanh đa con gái đu ḷng bnh vn Juif  khu Côte des Neiges. T nh đă hc tiếng Pháp, lên đi hc s dng tiếng Pháp làm chuyn ng và thi gian tri t nn, tôi là hiu trưng trưng Pháp Văn, hàng ngày tiếp xúc vi c vn ngưi Pháp nên tôi không b ng  khi hi nhp vào xă hi đây. Tôi có th đi thăm em gái tôi bng métro và xe bus d dàng dù ch mi ti đây có vài ngày.

Tôi ghi danh hc COFI (Centre d’orientation et de francisation des immigrants) tc là Trung tâm hưng nghip và dy tiếng Pháp cho di dân. Thi đó, hc COFI đưc lănh khong 350 đô mi tháng gm tin sinh hot và tin xe. Thi gian hc t  8 gi sáng đến 3 gi chiu. Tôi đă biết tiếng Pháp nên cô giáo già thưng nh tôi dy thế cho cô mi khi cô bn. Em r tôi dn tôi đi làm ca hai (t 4 gi chiu đến 12 gi đêm) cho mt hng git qun jean. Lương ti thiu ch có 4,50 đô mt gi nghĩa là 720 đô mt tháng cng tin COFI cho là 1070 đô mt tháng là khá nhiu trong năm 1988 khi mà 100 lít xăng cũng như th tháng đi métro và bus ch có 19 đô.

Bui chiu, khi xong lp COFI tôi nhy lên métro ri chuyn qua xe bus đi ti ch làm. Công vic tôi đó là b vào máy git mt xp qun jean Trong máy git đă có sn các ḥn si. Khi cho máy chy, các viên si làm cho qun b cà thành nhng đm trng, Mode thi đó và c bây gi là qun jean phi có lm đm trng. Nhưng lúc đó chưa có mode mc qun jean rách như bây gi!  Git xong, tôi b qun vào máy sy đ sy khô ri đưa qua nhóm th i. Cơm chiu em gái tôi nu c hai phn đ em r tôi mang vào hăng, hai anh em s ăn vào gi break. Tan ca, tôi và em r phi nhanh chân nhy lên xe bus đ kp chuyn đi chuyến métro chót  v nhà.

tnh Québec, nht là Montral, nhng ngưi nhà thuê có truyn thng thích thay đi ch . Hàng năm, c vào đu tháng 7, nhm ngày l Quc Khánh Canada, h tr nhà đi mưn ch khác. Có khi ch mi t hơn ch cũ hoc giá thuê mc hơn nhưng h vn thích đi ch , Mi ln dn nhà, h b nhng vt dng cũ như salon, bàn, t , ghế, giưng. nm cũ ra đưng đ khi đến ch mi sm đ mi. Nhng ngưi nghèo hơn hay nhng di dân mi đến không có tin mua sm c vic đến mang v dùng,

V chng em tôi cũng dn nhà khác vào đu tháng 7 năm đó, nhưng không phi bt chưc nhng ngưi Québécois (dân đa phương Québec) mà đ mưn mt căn nhà rng ri hơn, có hai pḥng ng đ tôi có ch ng thay v́ ng ngoài pḥng khách như ch cũ. đây, ngưi ta tính sc cha mt căn h theo s pḥng ca nó, Pḥng ng, pḥng khách, pḥng ăn đu tính là đơn v, c̣n nhà  tm là na đơn v. Căn h nào cũng phi có pḥng ng và nhà tm. Như vy, mt căn h nh nht là 11/2 nghĩa là có mt pḥng ng và mt nhà tm. Căn h 21/2 có mt pḥng ng, mt pḥng ăn và mt nhà tm. Căn h 31/2 có mt pḥng ng, mt pḥng khách, mt pḥng ăn và mt nhà tm. Căn h 41/2 có hai pḥng ng, mt pḥng khách, mt pḥng ăn và mt nhà tm. Thi đó giá mưn mt căn h như sau: 150 đô cho căn h 11/2, 250 đô cho căn h 21/2, 350 đô cho căn h 31/2, 450 đô cho căn h 41/2...Giá thuê nhà ngày nay mc hơn nhiu; mt căn h 41/2 giá ít nht là 800 đô.

Nhà mi chúng tôi là 41/2, tng trên ca mt nhà hàng Ư trên đưng Jarry cách xa ch cũ chng 3km. Mt điu cn lưu ư là khi mua hay thuê nhà  không nên gn nhà hàng hay ch v́ nhng nơi đó s có rt nhiu chut .

Mt thi gian sau, đ gia đinh em gái tôi có không khí riêng tư , tôi thuê mt căn h 21/2 đưng Drolet gn ch trái cây Jean Talon riêng. đây rt tin v́ gn ch Á Châu: ch Asie, ch Pnom Penh và ga métro Jean Talon.

Tôi gi thơ v Vit Nam cho v tôi đ gi qua cho tôi nhng giy t h tch và nhng văn bng ca tôi Vit Nam. Tôi nh thông dch viên hu th dch nhng giy t đó. Tôi làm équivalence bng tt nghip đi hc đ ghi danh hc bng Giáo Dc So Sánh Và Quc Tế (Diplôme de l'éducation comparée et internationale) trưng đi hc Montréal. Đng thi tôi đi phng vn s giáo dc thành ph đ xin giy phép dy hc. V vic hc, tôi phi b d dang na chng v́ khi v con qua ti, tôi phi lo sinh kế cho gia đ́nh. Tôi đưc s giáo dc cp giy phép dy trung hc nhưng khi np đơn vào các Commission Scolaire xin vic th́ đưc tr li ch đó, khi nào có ch s nhn. Th́ ra lúc đó trong ngành giáo dc không có ai b ch. Sau này, thi th tưng Lucien Bouchard, chính ph có chính sách cho giáo chc ngh hưu sm (retraite anticipée) th́ có ch trng nhiu nhưng lúc đó tôi đă gn 60 tui ri.

Khi tôi riêng đưc vài tháng th́ tôi b mt vic hăng qun jean. Tôi ch c̣n lănh đưc có 350 đng ca COFI trong khi tin nhà là 250 đô, mi tháng tôi gi v cho v con 100 đô và m tôi 50 đô vá c̣n tin sinh hot ca tôi: tin ch, tin xe bus... Tôi không biết xoay s làm sao đây?

Thế là mi ngày tôi đu mua mt t báo Journal De Montréal đ t́m vic làm. Thi đó Internet chưa phát trin nên báo nào cũng có vài chc trang dành cho mc rao vt: mua, bán, cho thuê nhà ca, xe c, sang tim, cn ngưi làm...Ngày nay, có nhiu t báo phi ngưng không ra phiên bn in như t báo La Presse có lch s hàng my trăm năm Québec  không c̣n nhiu đc gi và khách hàng đăng trong các mc qung cáo và rao vt chng c̣n bao nhiêu.T Journal De Montréal mà đi tưng đc gi b́nh dân hơn vn tiếp tc ra báo giy nhưng mc rao vt thu gn có mt vài trang.

Nh mc rao vt cn ngưi ca t Journal De Montréal, tôi t́m đưc vic làm hng sn xut tht ngui Charcuterie Parisienne đưng Marconi không xa nơi tôi . Hăng này là mt công ty ca gia đ́nh ngưi Thy Sĩ gc Do Thái di dân sang Québec thành lp t năm 1940. Ngưi sáng lp là cha ca ông Jacques (ch ca tôi), ban đu ông ta m mt tim nh làm tht ngui: pâté, jambon, saussisse...giao cho các nhà hàng gn đó bng xe đp. Dn đn, tim phát trin thành mt thương hiu ni tiếng có khách hàng là các siêu th, nhà hàng ln, khách sn... Montréal, Québec, toàn Canada và c bên M. Tuy không ln như thương hiu Mapple Leaf nhưng tht ngui ca Charcuterie Parisienne ngon hơn v́ đa s sn phm làm bng th công.

Nhân viên sn xut đây không đông và đa s là di dân, nhiu nht đến t Âu Châu. Lúc tôi làm đó th́  ba ngưi B Đào Nha, hai ngưi Québécois, mt ngưi Tây Ban Nha, mt ngưi Croatie,mt ngưi Pháp và hai ngưi Á Châu là tôi và mt ngưi Lào gc Hoa. Nhân viên văn pḥng và tiếp th đu là ngưi Québécois.Thi đó di dân Nam M và Trung M đến Québec rt đông nhưng ông Jacques không mưn h v́ biết bn cht h lưi biếng và thưng ăn cp vt.  Sau này, ông Jacques nh tôi gii thiu thêm hai ngưi Vit khác là ngưi quen ca tôi là: Hùng, chung tri t nn vi tôi và Sơn, quen vi Vũ cùng hc COFI vi tôi.

Tôi và anh chàng ngưi Lào làm khâu đóng gói hàng, Sơn ra khuông jambon và Hùng làm v sinh tng quát. Bn ngưi Á Châu chúng tôi làm lao đng ph thông nên lương thp hơn nhóm ngưi đến t Âu Châu v́ h có ngh làm tht.

Ai cũng biết bn cht ngưi Do Thái là keo kit. Lúc cha ca ông Jacques mt, ông rao bán nhà ca cha ḿnh. Ông ta hi tôi có cn mt b salon c̣n tt nhà cha ông không. Lúc đó v con tôi sp đưc qua đây nên tôi tr li cn. Ông ta nói ông s bán r cho tôi. Tôi tr li rng tôi không có tin mua và nh thm: ông này đúng là "trùm ṣ", đ cũ nếu không cho th́ quăng ra đưng có đâu đ̣i bán cho ḿnh. My ba sau, ông Jacques sai tôi và anh chàng Lào đi khuân b salon lên xe ch v nhà con gái ln ca ông ta.

Tôi làm vic đây th́ không có ǵ nng nhc, nhưng ti thân nghĩ v́ ḿnh "bên thua cuc" (nói theo cách ca nhà báo Osin Huy Đc, tác gi cun "Bên thng cuc") nên t mt ngưi làm vic trí óc có cuc sng phong lưu phi lưu vong sang x ngưi làm lao đng chân tay lănh đng lương ti thiu. Mi bui sáng trên đưng t nhà đến ch làm tôi t nói thm: đây là "con đưng đau kh" (ta mt cun tiu thuyết ca Ngamà tôi đă đc trong thi gian tri ci to). Nhưng tôi t an i, không riêng tôi nhiu ngưi Vit khác cũng trong hoàn cnh như tôi. Tôi biết Montréal có mt ông là bác sĩ, giáo sư trưng đi hc y khoa Sài G̣n là thy dy v ông, cũng là bác sĩ, đă phi làm lao đng chân tay như c ra toilette đ nuôi v ông hc li ly bng bác sĩ hành ngh ti đây. Tôi thưng gp ông lang thang như ngưi tht chí trong mall dưi ph.

Tôi t ha vi ḿnh s "hy sinh đi b đ cng c đi con". Sau này khi các con tôi qua đây, dù làm vic cc kh đến my tôi cũng phi lo cho các con tôi có mt ch đng vinh d trong xă hi này.

Thi đó khu Côte Des Neiges là nơi tp trung nhiu ngưi Vit nht. Cui tun ngh vic Hùng thưng ly xe ch tôi và Sơn xung chơi nhà Thin, ngưi chung tri t nn vi Hùng. Thin và v tên Thm và đa con đ đo đưc đt tên là Vin X thuê nhà bên cnh nhà ca ch ḿnh, là mt contracteur may.

Trong thp niên 80 và 90 ca thế k trưc có th nói Montréal là trung tâm may mc ca thế gii. Hu hết nhng gia đ́nh Vit Nam đây làm ngh may gia công. Ngưi nào làm ngh may lâu năm kư hp đng vi các hng may ln lănh qun áo đă ct sn v giao li cho nhiu ngưi may ti nhà. Xong, h thu v làm finition nghĩa là làm khuy, đơm nút và i. H, đưc gi là contracteur may, thuê mt ch rng ri, mua mt s máy may, máy làm khuy, đơm nút và máy i. Ti ch, h mưn mt ngưi may gii đ  may mu, ngưi làm khuy, đơm nút, ct chi. Thưng nhng ngưi già ph trách ct ch lănh lương thp nht cón nhng ngưi th i phi là nhng thanh niên khe mnh lănh lương cao nht. Ngưi may nhà phi sm ít nht mt máy plain (may hai ch) và mt máy overlock (may 3 hoc 5 ch) đ hành ngh. Hiu máy tt nht là Juki ca Nht. Máy plain phi là máy t đng ct ch mi may nhanh đưc. Mi ln nhn hàng, ngưi may gia công phi may vài trăm cái áo hay qun trong mt tun hay mưi ngày. Ngưi may gia công nếu chưa có nhà riêng th́ phi thuê nhà tng trt hay sous sol (tng hm) đ hành ngh tránh gây n ào cho nhng ngưi bên cnh.

Sau này, Thin m contracteur may và v tôi may gia công cho Thin. Cui thế k 20 và đu thế k 21, bn tư bn v́ li nhun tung ra sách lưc "toàn cu hóa" công nghip đ đem hăng xưng sang nhng nưc đang phát trin Nam M và Á Châu, nht là Trung Quc và n Đ đ li dng giá nhân công r. Hu qu, Montréal mt đa v th đô may mc ca thế gii. Ngh may gia công đây xung dc v́ giá công may r mt, không đ sng. Rt nhiu ngưi b ngh.

Trưc đây, Montréal  hai ngh thông dng ca ngưi Vit Nam ngoài vic đi làm công các hng xưng là nhà hàng và may gia công. Ngh may đi xung làm nhà hàng ít khách. Mt s ngưi trong hai ngành ngh này v́ cuc sng đ qua ngh bt hp pháp :"trng c" (trng cn sa). H mưn mt căn nhà, hp đng vi nhng t chc ti phm ma túy, thưng là ngưi Ư đ trng cn sa ti nhà. V́ cây cn sa cn nhiu ánh sáng nên h phi s dng đin rát nhiu đ thăp sáng nên thưng b bi l v́ công ty Hydro-Québec khám phá s đin tiêu th quá mc b́nh thưng nên nghi ng và báo cho cnh sát. Thế là h phi vào tù. Nay chính ph Canada ca th tưng Justin Trudeau đă hp thc hóa vic s dng cn sa và cũng như rưu, cn sa đưc nhà nưc đc quyn kinh doanh! Ngh "trng c" nay đă vào tay nhà nưc và mt ln na có mt s ngưi Vit b "tht nghip".

Canada là mt liên bang gm 10 tnh bang và hai lănh th. Québec là tnh bang rng nht nhưng Ontario là tnh bang đông dân nht. Mi tnh bang đưc t tr trong liên bang tương t như mt tiu bang trong Hip Chng Quc Hoa K, nhưng theo chế đ đi ngh như bên Anh. Sau mt cuc bu c , đng nào có nhiu ngưi đc c nht th́ ch tch đng đó làm th tưng (liên bang) hay th hiến (tnh bang). Liên bang có quc hi gm hai vin: thưng vin và h vin. Dân biu h vin do dân bu c̣n thưng nghi sĩ do th tưng ch đnh. Quc hi tiu bang ch có mt vin mà dân biu do dân bu. Liên bang giao cho tnh bang nhiu quyn hn nht là tnh bang Québec, nơi cng đng nói tiếng Pháp đông nht. Canada nm trong Khi Thnh Vưng Chung nên th tưng liên bang ch đnh mt ngưi làm Toàn Quyn Canada thay mt n hoàng Anh và th hiến tnh bang chn mt phó Toàn Quyn. Chc v Toàn Quyn hoc phó Toàn Quyn ch có tính cách tưng trưng trong nghi l.

Ba thành ph ln nht Canada là Toronto thuc tnh bang Ontario, Montréal thuc tnh bang Québec và Vancouver thuc tnh bang Colombie Britanique. Ngưi Viêt tp trung đông đo nht ba thành ph đó. Theo giáo sư Lâm Văn Bé trong bài biên kho: “Din mo ngưi Vit ti Canada t ngày mi lp cư đến năm 2016” s trí thc Vit Nam tp trung đông đo nht là tnh bang Québec đc bit là Montréal. Tng s ngưi Vit Montréal năm 2016 là 38.660 ngưi mà trong đó có 530 bác sĩ, 280 nha sĩ và 150 dưc sĩ (theo BS T Uyên). T l ngưi Vit có bng đi hc và hu đi hc tnh bang Québec cũng cao bng dân bn x và gp đôi ngưi Vit các tnh bang đông ngưi Vit như Ontario, Colombie Britanique và Alberta.

Có th gii thích là thế h th nht ca nhng ngưi nhp cư Vit Canada là nhng ngưi đưc đào to trong h thng giáo dc min Nam trưc 75 thông tho tiếng Pháp, nht là nhng ngưi có tŕnh đ đi hc phi dùng chuyn ng tiếng Pháp trong hc tŕnh (đc bit là các bác sĩ) nên h chn tnh bang Québec. Dù đa s các ngưi đó không có cơ hi s dng li ngành ngh chuyên môn ca ḿnh nhưng con cháu h tha kế gen ca ông cha nên thành công trong hc vn.

Tôi mt 14 năm làm lao đng chân tay và v tôi 10 năm ngi mit mài bên bàn máy may t sáng đến na đêm nhưng cui cùng chúng tôi rt hài ḷng khi hai đa con chúng tôi không phi đi trên “con đưng đau khổ” như chúng tôi.

Dân đa phương tnh bang Québec là ngưi Québécois mà ngưi Vit gi tri là ngưi C̣i. H là hu du ca nhng di dân đến t Pháp cách nay bn thế k thành ra ging nói ca h khác vi ngưi Pháp chính quc, tương t như gng ngưi min Nam hay min Trung so vi ging ngưi min Bc nưc ta. Khi tôi nói chuyn vi mt ngưi dân đa phương h sa ging đúng ging Paris th́ tôi nghe đưc c̣n khi hai ngưi dân đa phương nói chuyn vi nhau tôi chng nghe đưc ǵ ging như tôi nghe hai ngưi Qung Nam nói chuyn vi nhau. N sĩ Francoise  Sagan (tác gi cun Bonjour Tristesse) có ln nói: ging nói ca  ngưi Québécois nghe bun cưi, bà đă b dân Québec  phn đi d di làm bà phi lên tiếng xin li.

Nhưng phi công nhn rng tnh bang Québec, nht là Montréal, ngưi ta nói đưc hai th tiếng Anh và Pháp. Ngưi di dân và con cháu h li c̣n nói đưc tiếng m đ thành ra h có li thế khi giao dch hay đi làm. các tnh bang khác ngoài Nouveau Brunswick, ngưi ta ch nói đưc tiếng Anh. V́ vy, qua các đi th tưng ca Canada, đa phn h xut thân t Québec. Th tưng hin nay ca Canada: Justin Trudeau cũng như cha ông ta (Pierre Trudeau, th tưng nhiu nhim k trong thế k trưc) là ngưi Québécois.

Năm 1989, Nguyn Văn Ba thưng dưc gi là Ba Tô (nhân vt chú ba Tô trong phim truyn truyn h́nh Vit Nam sau 75) và mt ngưi bn tên Tâm chung đo vi nó đưc đnh cư Québec. Ba Tô   ngưi đi chung tàu vi tôi. Nó Th Thiêm, hin lành và cht phác. Hai đa đưc mt ông ch trang tri Sherbrooke bo lănh. Nếu chúng v đó s phi làm vic nông tri cc kh lm. Tôi đi xe bus xung Sherbrook bo lănh chúng v Montréal. Tâm v vi mt ngưi anh rut, c̣n Ba Tô v vi tôi. Đ có ch rng ri cho hai ngưi, tôi mưn mt căn nhà khác 3 1/2 đưng De L' Épée thuc khu ngưi Grec, cũng không xa ch làm ca tôi.

Tôi dn Ba Tô đi làm th An Sinh Xă Hi, th Bo Him Sc Khe, mua th đi métro. Ba Tô thuc din nhà nưc bo lănh nhân đo nên đưc cho tin mua qun áo mi các tim bán qun áo, ch bù tôi thuc din nhà th bo lănh ch đưc mt con chiên nhà th dn xung sous-sol nhà th cho nhng qun áo cũ. Ri tôi dn nó đi ghi danh hc lp COFI.

Canada là mt đt nưc rng mênh mông, đng th hai sau nưc Nga, rng hơn Trung Quc và Hoa K và ch nh hơn Châu Âu mt chút. Din tích Canada gn 10 triu km2 (din tích Vit Nam khong 330.000 km2) nghĩa là Canada 33 ln ln hơn Vit Nam. Dân s Canada ch có hơn 35 triu ngưi trong khi Vit Nam  97 triu dân (gn gp 3 ln dân s Canada). T đông sang tây Canada  ni lin Đi Tây Dương vi Thái B́nh Dương và t bc xung nam Canada nm gia Bc Băng Dương và Hip Chng Quc Hoa K.

Trong gn 10 triu km2 din tích th́ các h thiên nhiên chiếm khong 9%. Canada có 31.752 h rng trên 3km2 trong đó có 561 h rng hơn 100km2. S